home

Veronique Mortaigne

  Nie jest łatwo napisać książkę o Cesárii. Tak jak sztuką jest, wbrew pozorom, zrobić z nią dobry, interesujący wywiad, nie powtarzając po raz tysięczny tych samych pytań. Évora nie jest rozmówczynią wylewną, szukającą poklasku w odsłanianiu tajemnic swego życia, a już zwłaszcza prywatnego. Dlatego często jej odpowiedzi są o wiele razy krótsze od pytań. "Po co o mnie pisać? - mówi. - Moje piosenki mówią o mnie najlepiej".

O napisanie pierwszej biografii Cesárii pokusiła się francuska dziennikarka muzyczna prestiżowego dziennika Le Monde Véronique Mortaigne i do tej pory biografia ta uznawana jest za najbardziej znaczącą.

Jednak sięgający po tę książkę niezauważalnie wpadają w pewną pułapkę. "Cesaria Evora. Głos Wysp Zielonego Przylądka"(Cesaria Evora, La voix du Cap Vert, Actes Sud, 1997) to w głównej mierze monografia Cabo Verde, "małej ojczyzny" Évory. O samej artystce jest tu o wiele mniej. Czytelnik wpada w gąszcz portugalskich nazw, historycznych dat i faktów. Zagłębia się w świat Wysp Zielonego Przylądka, odkrywa wiele, może zbyt wiele, więc zaczyna się gubić.

Cesaria Evora Głos Wysp Zielonego Przylądka

Circe  Espanha

  Gubi się czytelnik, ale nie tylko; w masie informacji o archipelagu sama autorka gubi znacznie więcej, to, na co tak naprawdę czytelnik liczył sięgając po tę książkę: przybliżenie osobowości Cesárii i choćby próbę wytłumaczenia fenomenu jej błyskawicznej, międzynarodowej kariery. Ale mimo encyklopedycznie wręcz zebranych wiadomości na temat archipelagu, a może właśnie dlatego książka, napisana dość sztywnym językiem i jakby daleka od samej Cesárii odpowiedzi na te pytania nie daje. Cóż, lekkiego pióra pani redaktor raczej nie ma...(fot. okładki hiszpańskiego ( Circe) i polskiego wydania biografii.)

 

Cesaria |Evora, biografia autorizada

Poza tym trudno też oprzeć się wrażeniu, że autorka nie zdołała nawiązać z Évorą kontaktu na tyle swobodnego, by Cesária zechciała się rzeczywiście otworzyć. W rezultacie niektóre wypowiedzi pieśniarki są żywcem przepisane z filmu DVD Morna Blues. RóSesarija Evorawnie trudno wytłumaczyć dziwną zbieżność dużej części tekstu z biografią portugalskiego dziennikarza José Simõesa. Niezbyt mocnym punktem są także ciekawe wprawdzie, ale słabej jakości czarnobiałe ilustracje. Książka V. Mortaigne jest jednak jedyną biografią Évory, jaka ukazała się w języku polskim ( V.Mortaigne, Cesaria Evora, głos Wysp Zielonego Przylądka, Wydawnictwo Twój Styl, 2004, przekł. E.Sieradzińska). Została też przetłumaczona na jęz. angielski i hiszpański.
    W tym samym samym roku ( 1997) powstała wspomniana już książka "Cesária Évora, biografia autorizada" portugalskiego dziennikarza José Simõesa. (Publicações Europa-America, 1997). Niewielka objętościowo książeczka jest zapisem wywiadu przeprowadzonego przez Simõesa w hotelowym barze, przed koncertem w Lizbonie. Informacje na temat Évory - o czym już pisałam - nie różnią się specjalnie od tych zawartych w poprzedniej publikacji, ale zgrabnie przeplatane wypowiedziami pieśniarki dają wrażenie dość kompletnej biografii w pigułce. Czyta się ją dobrze, jak jak każdy wywiad-rzekę. Atutem są także interesujące, czarnobiałe, niepublikowane gdzie indziej zdjęcia. W 2009 roku książka ukazuje się w wersji łotewskiej nakładem wydawnictwa  Mansards (
Žozē Manuels Simoešs Sesārija Evora)

 

Przez długi czas były to jedyne biografie Évory. Cesária przypomniała się jednak czytelnikom wstępem do książki byłego ambasadora Francji na Wyspach Zielonego Przylądka André Barbe'a "Les îleLe Cap Vert, Wyspy Zielonego Przylądkas du Cap Vert" (Harmatan...)'. Lukę na rynku wydawniczym wypełniła wkrótce świetnie wydana kilkujęzyczna publikacja Harmonia LTD "Cesária Évora, Cabo Verde di Longe" ,,2006 ( Cesaria Evora i Cabo Verde z oddali - trawestacja tytułu płyty São Vicente z oddali). Poprzedzona wstępem Teofila Chantre, jednego z ulubionych kabowerdyjskich autorów Cesárii książka zawiera archiwalne zdjęcia Évory (między innymi z jej pobytu na Kubie), jej rodzinnego miasta Mindelo i teksty piosenek w kilku językach. Tytuły piosenek są tytułami rozdziałów i decydują zarówno o doborze zdjęć jak i całym układzie graficznym książki. Wartością samą w sobie są tu niepublikowane w większości zdjęcia doskonałego francuskiego fotografa Erica Muleta (około setki), od lat towarzyszącego artystce z aparatem. Jego prace są na okładkach jej płyt i pierwszej biografii ( najsłynniejsze zdjęcie Cesárii). Obecność V.Mortaigne ogranicza się tu na szczęście jedynie do wstępu w języku francuskim. Całość tworzy niezwykle wartościowy album, szkoda jedynie, że dostępny wyłącznie na Wyspach Zielonego .Przylądka. Cesaria Evora, Cabo Verde, biografia

 

Cesaria Evora, Cabo Verde, biografia

 

W tym oCesaria Evora, Actes
Sud, biografia, kresie ukazało się wiele książek, encyklopedii, leksykonów o muzyce afrykańskiej czy ogólnie o world music; w żadnej nie mogło zabraknąć informacji o Évorze, np. w Epopei muzyki afrykańskiej, Florenta Mazzoleniego ( 2006), czy w albumie Elles font bouger l'Afrique ( One zmieniają Afrykę),wydanego w 2005 roku przez AFASPA, Stowarzyszenie Przyjaźni i Solidarności z Narodami Afryki we Francji. Wśród biografii kilkudziesięciu kobiet, uznanych za wybitne postaci kształtujące dzisiejsze oblicze Czarnego Lądu znalazła się także Cesária. Późno rozpoczęta kariera Évory ( sławę zdobyła mając niemal 50 lat) sprawiła, że Eric Dudan, autor książki "50 lat i co dalej?" ( Timée-Editions, 2006) umieścił jej biografię wśród 50 wybitnych postaci świata kultury i sztuki, które osiągnęły sukces dopSandrine Teixidoiero po pięćdziesiątce, takich jak Leonardo da Vinci, Ferrari, Eiffel czy Fred Astaire.
Cesária nagrywała kolejne płyty, zbierała kolejne nagrody i wyróżnienia. W 2008 roku francuscy autorzy i wydawcy zgodnie nadrabiają książkowe zaległości. Dla Editions Demi-lune kolejną biografię Évory, zatytułowaną "Diva z Wysp Zielonego Przylądka" pisze Sandrine Teixido. Ta niepozorna na pierwszy rzut oka książeczka , wydana w serii Voix du Monde ( Głosy świata) wnosi może niewiele nowego, ale jest bardzo dobrze napisana ,przemyślana i solidna. Autorka nie usiłuje przekonać czytelnika, że jej bohaterka  jest jej głównym źródłem informacji; za to pieczołowicie zbiera je w dostępnych źródłach, barwnie szkicuje konteks i tło tej niezwykłej kariery muzycznej. Książka zawiera przydatny glosariusz słów kluczowych dla kultury Cabo Verde i nieujęte w innych książkach elementy bibliografii, dyskografii, filmografii, a także "webografii". Ogólnie - podobnie jak Simões - to biografia Cesárii w pigułce i kwintesencja wiedzy o Cabo Verde.
Nieco inne cele postawił sobie, również w 2008 roku duet Véronique Mortaigne i Pierre René-Worms, wybitny fotograf, specjalizujący się w fotografowaniu największych gwiazd word music. Album Cesäria Évora i Cap Vert. Amor a Cabo Verde (Cesária Évora, miłość do Cabo Verde) wydany przez francuskie radio RFI i Wydawnictwo Tournon i poświęcony głównie Wyspom Zielonego Przylądka jest wyjątkowej urody, oczywiście dzięki znakomitym zdjęciom René-Wormsa. Każdy rozdział to podróż na inny zakątek archipelagu, ale zdjęciom Cesárii poświęcony jest osobny rozdział. Tekstu, autorstwa V.Mortaigne, jest niewiele; tyle, by można było poczuć charakter i atmosferę Fogo, Sal, São Vicente czy innych wysp.

A Stéphane Boudsocq czekał. StCesaria Evora, biografia, RFIéphane jest znanym dziennikarzem radiowym i często chwyta za pióro, by napisać kolejną muzyczną biografię. Tym razem postanowił poczekać na ukazanie się zapowiadanej, nowej płyty Cesárii i wydać, jednocześnie, jej najnowszą biografię. I tak w pażdzierniku 2009 roku równocześnie z albumem Nha Sentimento nakładem wydawnictwa City Editions ukazała się książka "Mówcie mi Cize. Cesaria Evora autobiografia" ( "Cesaria Evora, autobiographie. Appelez-moi Cize". Autor wielokrotnie rozmawiał z pieśniarką i taką też formę ma jego publikacja.
Biografia kończy się na  roku 2009 , kiedy to ukazuje się płyta Nha Sentimento i to jest jej spory atut. Natomiast  pierwszy minus dałabym za ilustracje; wielokrotnie publikowane i tylko pozornie dobrane  z rozmysłem.
Drugi minus to potknięcia merytoryczne: na przykład Amilcar Cabral nie mógł działać w pierwszym rządzie niepodległościowym Cabo Verde, bo wcześniej zginął w zamachu. W  wypowiedziach Cesárii Boudsocq używa teżAppelez-moi Cize języka dość obcego Bosonogiej Divie. Nie dam się tez przekonać,  że Évora posługuje się nazewnictwem kolejnych klas szkół francuskich czy przypomina 
cytat z  bajki La Fontaine'a. Rozumiem, że autor chciał włożyć w usta artystki wiele interesujących informacji zarówno o niej samej jak i o  Wyspach, ale  kreuje w ten sposób fałszywy obraz pieśniarki. Ponadto ułatwia sobie pracę i idzie na skróty: jeśli zna się pozostałe książki o Cesárii nietrudno wychwycić fragmenty, które  gdzie indziej stanowią część opisu, a u Boudsocqa stają się wypowiedziami  Évory.  Są też naturalnie błędy w dyskografii.  A zatem na pytanie, czy jest to najlepsza biografia Cesárii  odpowiem krótko.  Nie!

 

Czarne kobiety Afryki, Ameryk i AntyliCesaria i  komiks? Nakładem wydawnictwa CaraiBéDitions ukazał się komiks poświęcony wybitnym czarnym kobietom Afryki, obu Ameryk i Antyli ( Femme noire d;Afrique , des Amériques et des Antilles) autorstwa Serge’a DIANTANTU. Te słynne, z pierwszych stron gazet i serwisów informacyjnych, ale też i te zapomniane. Utalentowane, wykształcone, wybitne w różnych dziedzinach swej działalności . Wśród bohaterek komiksu choćby takie postaci jak Toni Morrison, Oprah Winfrey czy, oczywiście, Michèle Obama. I oczywiście Cesária Evora.